Dlaczego palce marszczą się w wodzie?

Spis treści

Palce marszczą się w wodzie głównie wskutek reakcji układu nerwowego związanej ze zwężeniem drobnych naczyń krwionośnych w opuszkach. Marszczeniu towarzyszy zmniejszenie przestrzeni podskórnych w opuszce, choć dokładny udział poszczególnych tkanek w powstawaniu fałdek wymaga dalszego wyjaśnienia. Po kąpieli to zwykle naturalna, przejściowa reakcja, która ustępuje po wyjęciu rąk z wody.

W 30 sekund

• Marszczenie opuszek zależy od działania autonomicznego układu nerwowego, który steruje m.in. napięciem naczyń krwionośnych.
• Wchłanianie wody przez zewnętrzną warstwę skóry nie wyjaśnia całego zjawiska.
• Hipoteza, że fałdki ułatwiają chwytanie mokrych przedmiotów, dotyczy możliwej funkcji marszczenia — nie jest wyjaśnieniem jego mechanizmu.
• Ból, wyraźna zmiana koloru palców lub utrzymywanie się zmian po wyschnięciu wymagają osobnej oceny.

Co dzieje się pod skórą podczas moczenia dłoni?

Podczas dłuższego kontaktu z wodą reakcja współczulnej części autonomicznego układu nerwowego prowadzi do zwężenia drobnych naczyń w opuszkach. W badaniu opublikowanym w „Muscle & Nerve” w 2003 roku marszczeniu towarzyszył spadek przepływu krwi, co wspiera udział skurczu naczyń w powstawaniu bruzd.

Badanie USG opublikowane w „Scientific Reports” w 2019 roku wykazało również zmniejszenie przestrzeni podskórnych w opuszkach po wywołaniu marszczenia. Wynik jest zgodny z wyjaśnieniem, że zmiany pod skórą sprzyjają układaniu się jej powierzchni w fałdki. Badanie objęło jednak 11 ochotników, a całkowite pole przekroju tkanek miękkich nie zmieniło się istotnie. Nie rozstrzygnięto dokładnego udziału zmian objętości wewnątrz naczyń i poza nimi.

To proces niezależny od naszej woli. Nie trzeba zaciskać dłoni ani wykonywać żadnego ruchu, aby palce zaczęły się marszczyć. Podobna reakcja występuje na palcach stóp.

Udział nerwów pomaga wyjaśnić, dlaczego marszczenie nie jest wyłącznie skutkiem nasiąkania skóry. W badaniu opublikowanym w 2006 roku w „Clinical Autonomic Research” po zanurzeniu nie zaobserwowano marszczenia w 20 odnerwionych palcach po replantacji, podczas gdy wystąpiło ono w odpowiadających im palcach kontrolnych. Wynik dotyczy tego konkretnego rodzaju odnerwienia; nie określa reakcji po innych uszkodzeniach nerwów. Sam wygląd palców po kąpieli nie pozwala jednak rozpoznać uszkodzenia nerwów.

Czy skóra po prostu chłonie wodę?

Zewnętrzna, rogowa warstwa naskórka podczas moczenia wchłania wodę i pęcznieje. Wpływa to na wygląd oraz właściwości skóry, ale nie wystarcza do wyjaśnienia typowych fałdek na opuszkach. W ich powstawaniu istotną rolę odgrywa opisana reakcja nerwów i naczyń.

W czasie kąpieli mogą więc zachodzić równocześnie różne procesy: naskórek nasiąka, a tkanki pod nim reagują zmianą objętości. Z tego powodu pomarszczone opuszki nie są prostym wskaźnikiem „nadmiaru wody” w skórze.

Nie świadczą też same w sobie o odwodnieniu organizmu, niedoborze witamin ani potrzebie zastosowania konkretnego kosmetyku. Takich wniosków nie da się wyciągnąć z samego marszczenia po moczeniu dłoni.

Dlaczego najbardziej widać to na palcach?

Wyraźne marszczenie po zanurzeniu jest charakterystyczne dla skóry dłoniowej, zwłaszcza opuszek, oraz podeszwowej strony stóp. Skóra tych miejsc ma szczególną budowę: liczne gruczoły potowe ekrynowe i mocne połączenia z głębiej położonymi tkankami. Opisuje je rozdział o anatomii skóry w „The Fingerprint Sourcebook” amerykańskiego National Institute of Justice z 2011 roku. Sam opis anatomiczny nie rozstrzyga jednak, dlaczego właśnie w tych miejscach powstają fałdki po zanurzeniu.

Tempo i stopień marszczenia mogą się różnić zależnie od osoby oraz warunków moczenia, w tym temperatury wody i czasu kontaktu. Dlatego porównywanie dłoni dwóch osób po kąpieli nie jest miarodajnym sprawdzianem zdrowia.

Czy fałdki pomagają chwytać mokre przedmioty?

Pomarszczone opuszki mogą ułatwiać chwyt w mokrym otoczeniu — taką hipotezę przedstawili autorzy publikacji „Are wet-induced wrinkled fingers primate rain treads?” z 2011 roku. W analizie kształtu zmarszczek wskazali, że ich układ przypomina sieć odprowadzającą wodę z powierzchni kontaktu z przedmiotem. Analiza ta nie wykazuje jednak bezpośrednio, że bruzdy rzeczywiście odprowadzają wodę podczas chwytu. To możliwe wyjaśnienie funkcji tej reakcji, a nie pewna odpowiedź na pytanie, po co powstała.

Mechanizm marszczenia i jego ewentualna korzyść to dwie różne kwestie. Udział układu nerwowego i naczyń jest dobrze opisany. Znacznie ostrożniej należy traktować stwierdzenie, że każda pomarszczona dłoń zapewnia lepszy chwyt. Nie warto na tym polegać przy przenoszeniu śliskiego szkła czy wychodzeniu z wanny.

Kiedy wystarczy osuszyć ręce, a kiedy skonsultować zmiany?

Typowe marszczenie po kąpieli, które stopniowo ustępuje po osuszeniu dłoni i nie powoduje dolegliwości, zwykle nie wymaga leczenia. Jeśli po myciu skóra jest dodatkowo sucha lub napięta, można nałożyć łagodny krem nawilżający. Pomaga on zadbać o naskórek, ale nie jest potrzebny do „wyłączenia” fizjologicznej reakcji naczyń.

Konsultacja lekarska jest wskazana, gdy zmianom towarzyszą objawy wykraczające poza zwykłe fałdki po moczeniu:

• ból, pieczenie, świąd lub wyraźny obrzęk;
• nawracające zbielenie albo sinienie palców;
• drętwienie, zaburzenia czucia lub osłabienie sprawności dłoni;
• zmiany utrzymujące się po wyschnięciu albo pojawiające się bez kontaktu z wodą;
• bardzo szybkie, nasilone marszczenie z białawymi grudkami lub bolesnością.

Takie objawy mogą mieć różne przyczyny i wymagają oceny w kontekście pozostałych dolegliwości. Samo marszczenie palców po kąpieli jest natomiast codzienną reakcją organizmu, a nie rozpoznaniem choroby.

O autorce

Lena Domańska

Lena Domańska — redaktorka Bibiuti.pl. Opracowuje poradniki o pielęgnacji, makijażu, włosach i stylu. Zwraca uwagę na dobór produktów, codzienne nawyki i informacje producentów, aby ułatwiać czytelniczkom świadome wybory.

Wszystkie artykuły autorki →